Bọ cánh cứng là một trong những nhóm côn trùng đa dạng nhất trên Trái Đất. Chúng sống ở rừng nhiệt đới, ngoài đồng ruộng và cả trong thành phố. Bài này giới thiệu hình thái, vòng đời và vai trò sinh thái của bọ cánh cứng, gồm cả những loài hay gặp và các tên gọi dân gian như bọ xè, trong danh mục côn trùng.
Bọ cánh cứng là gì và nguồn gốc sinh học của bộ Coleoptera

Bọ cánh cứng là tên gọi chung của các loài thuộc bộ Coleoptera, một trong những bộ côn trùng thành công nhất xét về tiến hóa. Tên Coleoptera có gốc Hy Lạp: “koleos” là vỏ bọc, “ptera” là cánh. Cái tên nói đúng đặc điểm chính của nhóm này: đôi cánh trước đã biến thành lớp vỏ cứng che chở cơ thể.
Đến nay các nhà khoa học đã mô tả hơn 400.000 loài bọ cánh cứng, và số loài thực tế có thể còn cao hơn nhiều. Nếu tính theo số loài được mô tả trong giới động vật, nhóm này chiếm khoảng 25% tổng số dạng sống đã biết trên hành tinh.
Bọ cánh cứng có mặt gần như khắp thế giới, từ vùng ôn đới, nhiệt đới đến sa mạc, núi cao và cả trong nước ngọt. Chúng sống trong đất, dưới vỏ cây, trong gỗ mục, phân động vật, xác hữu cơ đang phân hủy, trên lá, hoa và quả. Vì thích nghi được với nhiều điều kiện như vậy nên chúng có ở hầu hết các sinh cảnh trên cạn.
Ở Việt Nam, nhiều loài có tên dân gian như bọ hung, bọ rùa, mọt gỗ hay bọ xè. Có điều tên dân gian không phải lúc nào cũng khớp với phân loại sinh học. Khi nhận diện, nên dựa vào hình thái (cánh cứng, râu đầu, chân, cấu tạo miệng) để xếp đúng nhóm.
Đặc điểm cấu tạo hình thái của bọ cánh cứng

Thứ phân biệt rõ nhất bọ cánh cứng với nhiều nhóm côn trùng khác là lớp vỏ kitin rất dày. Cơ thể vẫn chia thành đầu, ngực và bụng như mọi côn trùng, nhưng các đốt được gia cố bằng những phiến cứng nên chắc và chịu va đập tốt.
Đầu thường có mắt kép, râu và bộ miệng kiểu gặm nhai. Ngực có ba đốt, mỗi đốt mang một đôi chân; hai đốt sau gắn với cánh. Bụng chứa hệ tiêu hóa, cơ quan sinh sản và lỗ thở. Dù vỏ cứng, khớp nối giữa các đốt vẫn đủ linh hoạt để chúng đào bới, leo bám, lật đồ vật hoặc bay khi cần.
Lớp cánh cứng elytra và chức năng bảo vệ
Đặc điểm dễ nhận ra nhất của bọ cánh cứng là đôi cánh trước đã biến thành elytra, một lớp cánh cứng như sừng. Elytra không còn dùng để bay là chính. Nó che cho đôi cánh màng bên dưới, đồng thời bảo vệ lưng và bụng khỏi mất nước, va chạm và các tác động khác từ môi trường.
Lúc nghỉ, hai mảnh elytra khép sát theo đường giữa lưng và che gần hết phần thân sau. Khi cất cánh, con bọ mở elytra sang hai bên rồi xòe đôi cánh màng mỏng ra để bay. Nhờ vậy chúng vừa được bảo vệ tốt vừa vẫn bay được.
Bọ hung cánh cứng là ví dụ điển hình: lớp giáp ngoài dày, cứng và chịu lực rất tốt. Elytra của nhiều loài bọ hung còn có rãnh dọc, mặt sần hoặc bóng. Những chi tiết này có công dụng riêng và cũng giúp nhận ra chúng ngoài tự nhiên.
Kích thước cơ thể và độ phân bố từ nhỏ đến khổng lồ
Kích thước bọ cánh cứng thay đổi rất nhiều giữa các họ. Có loài dài chưa tới 1 mm, như một số loài trong họ Ptiliidae; những con bọ cánh cứng nhỏ cỡ này rất khó nhìn bằng mắt thường. Ở đầu kia, vài loài bọ tê giác, bọ hươu hay bọ Hercules có thể dài hơn 15 cm nếu tính cả sừng.
Kích thước khác nhau đi kèm cách sinh tồn khác nhau. Loài nhỏ thường trốn trong khe hẹp, lớp mùn hoặc mô thực vật. Loài lớn có giáp dày, chân khỏe, đôi khi có sừng để tranh giành bạn tình. Kích thước cũng ảnh hưởng đến cách bay, nhu cầu thức ăn và thời gian phát triển của từng loài.
Cách nhận biết và phân biệt bọ cánh cứng đực, cái và con non

Ở nhiều loài bọ cánh cứng, con đực và con cái trông khác hẳn nhau, hiện tượng này gọi là dị hình giới tính. Mức khác biệt tùy từng họ. Có loài đực cái gần như giống hệt, có loài con đực mang sừng lớn, hàm to hoặc thân thon hơn hẳn con cái.
Biết phân biệt giới tính và giai đoạn phát triển rất cần khi nghiên cứu, nuôi quan sát côn trùng hay nhận diện loài ngoài thực địa. Người mới hay nhầm cá thể vừa vũ hóa với con trưởng thành hoàn chỉnh, vì lúc đó màu còn nhạt và vỏ chưa cứng hẳn.
Đặc điểm hình thái bọ cánh cứng cái
Ở nhiều loài, bọ cánh cứng cái có thân bè hơn, nhất là phần bụng, vì đây là chỗ buồng trứng phát triển và chứa trứng trước khi đẻ. Sừng, gai hay hàm của con cái thường kém nổi bật hơn con đực.
Ở các nhóm có sừng như bọ tê giác, con đực thường có sừng dài và cong rõ, còn con cái chỉ có một u nhỏ hoặc gần như không có. Râu của con cái đôi khi ngắn hơn hoặc có ít bản phiến hơn. Tấm ngực trước và bụng dưới của con cái cũng thường tròn đầy hơn, do liên quan đến việc sinh sản.
Dù vậy, đừng kết luận chỉ từ một chi tiết. Muốn phân biệt chính xác thường phải xét nhiều thứ cùng lúc như kích thước thân, hình dạng bụng, cấu trúc đầu ngực, có khi phải lật xem mặt bụng hoặc cơ quan sinh dục ngoài.
Dấu hiệu nhận biết bọ cánh cứng con mới lột xác
Bọ cánh cứng con vừa ra khỏi nhộng hoặc vừa lột xác xong ở trạng thái gọi là teneral. Lúc này vỏ ngoài còn mềm, chưa cứng hẳn, và màu rất nhạt, thường là trắng sữa, vàng nhạt hoặc nâu nhạt.
Trong vài giờ đến vài ngày sau đó, tùy loài, lớp kitin cứng dần qua quá trình sclerotization và cơ thể chuyển sang màu đặc trưng, thường là nâu đỏ, nâu sẫm hoặc đen bóng. Giai đoạn này chúng khá yếu, ít vận động và dễ bị tổn thương nếu môi trường quá khô hoặc bị va chạm.
Vì màu chưa ổn định, người quan sát dễ tưởng cá thể teneral là một loài khác. Nếu gặp một con màu quá nhạt, vỏ mềm, bò chậm thì nhiều khả năng đó là cá thể vừa biến thái xong thành con trưởng thành.
Vòng đời 4 giai đoạn biến thái hoàn toàn của bọ cánh cứng

Bọ cánh cứng là côn trùng biến thái hoàn toàn (Holometabolous). Vòng đời của chúng có bốn giai đoạn tách biệt: trứng, ấu trùng, nhộng và con trưởng thành. Mỗi giai đoạn có hình dạng, nơi sống và nhiệm vụ sinh học khác nhau.
Cách phát triển này giảm cạnh tranh trong cùng loài, vì ấu trùng và con trưởng thành thường ăn thức ăn khác nhau hoặc sống ở những chỗ khác nhau. Ấu trùng lo lớn lên và tích năng lượng, còn con trưởng thành lo phát tán, giao phối và sinh sản.
Giai đoạn trứng và ấu trùng bọ cánh cứng
Con cái thường đẻ trứng ở nơi hợp với nhu cầu của ấu trùng sau khi nở: trong đất, dưới vỏ cây, trong gỗ mục, trong phân động vật hoặc gần nguồn thức ăn thực vật. Ấu trùng nở ra thì ăn rất nhiều để tích dinh dưỡng cho lúc hóa nhộng.
Ấu trùng của nhiều loài sống lẩn trong chất nền nên ít khi thấy được ngoài tự nhiên. Muốn tìm hiểu kỹ cách nhận diện và sinh học của giai đoạn này, bạn có thể xem bài về ấu trùng bọ cánh cứng.
Giai đoạn nhộng và biến thái thành con trưởng thành
Khi đã đủ dinh dưỡng, ấu trùng ngừng ăn và tìm chỗ an toàn để hóa nhộng. Loài sống trong đất thường làm một khoang nhộng bằng đất nén. Loài sống trong gỗ làm buồng nhộng ngay trong thớ gỗ hoặc lớp mùn mục.
Ở giai đoạn nhộng, con vật gần như nằm yên, nhưng bên trong cơ thể thay đổi rất sâu. Các cơ quan của ấu trùng bị phân giải từng phần rồi tổ chức lại thành cấu trúc của con trưởng thành: cánh, cơ bay, cơ quan sinh dục và hình dạng đầu ngực.
Biến thái xong, con trưởng thành lột bỏ vỏ nhộng để chui ra. Lúc đầu cơ thể còn nhạt màu và mềm, sau mới cứng dần. Ở nhiều loài lớn, thời gian nằm nhộng có thể kéo dài nhiều tuần đến nhiều tháng, tùy nhiệt độ, độ ẩm và đặc điểm di truyền của từng loài.
Phân loại các nhóm bọ cánh cứng phổ biến hiện nay

Bộ Coleoptera rất lớn, chia thành nhiều họ với hình thái và lối sống khác nhau. Cho dễ hình dung, có thể tạm chia theo các nhóm hay gặp trong đời sống, nông nghiệp và giới chơi côn trùng cảnh. Cách chia này không thay cho phân loại khoa học, nhưng có ích khi mới bắt đầu nhận diện.
Nhóm bọ cánh cứng cảnh quý hiếm
Vài năm gần đây, phong trào nuôi côn trùng cảnh phát triển khá mạnh, nhất là với các loài bọ trông oai vệ, màu đẹp hoặc có cặp sừng lớn. Hai nhóm được quan tâm nhiều là bọ cánh cứng tê giác và bọ hercules, vì kích thước lớn, thân hình đồ sộ và đẹp mắt.
Người chơi thích chúng vì cấu trúc đầu ngực lạ, cánh cứng bóng và dáng đứng chắc. Nhiều người sưu tầm chúng như một loại côn trùng cảnh, giống như chơi bướm hay bọ ngựa, chỉ khác là cái hấp dẫn nằm ở vẻ ngoài như mặc áo giáp.
Nhóm bọ cánh cứng nông nghiệp và đời sống
Ngoài các loài để ngắm, nhiều bọ cánh cứng ảnh hưởng trực tiếp đến nông nghiệp và sinh hoạt hằng ngày. Có loài ăn lá, cắn chồi non, rễ hoặc hạt, làm giảm năng suất cây trồng. Có loài sống trong gỗ, kho thực phẩm hoặc vật liệu hữu cơ và gây thiệt hại kinh tế đáng kể.
Người dân cũng hay nhầm nhiều côn trùng khác với bọ cánh cứng. Một trường hợp được hỏi nhiều là bọ cánh cứng ba khoang, vì nó liên quan đến chuyện tiếp xúc ngoài da và an toàn trong sinh hoạt. Nhận diện đúng loài quan trọng hơn là gọi tên theo cảm tính.
Vai trò sinh thái: bọ cánh cứng có lợi hay gây hại?

Không thể xếp bọ cánh cứng hẳn vào nhóm có lợi hay nhóm có hại. Chuyện đó tùy vào loài, mật độ quần thể và môi trường cụ thể. Ngoài tự nhiên, nhiều loài tham gia vào chu trình vật chất, kiểm soát sâu hại và tái tạo đất.
Những loài có ích hay gặp gồm bọ rùa ăn rệp, bọ ăn xác hữu cơ và các loài sống trong phân, mùn mục như bọ hung. Chúng phân giải chất hữu cơ, giúp dinh dưỡng quay vòng nhanh hơn và cải thiện cấu trúc đất. Một số loài còn là thiên địch tự nhiên, góp phần giữ cân bằng hệ sinh thái nông nghiệp.
Ngược lại, có những loài gây hại đáng kể. Mọt gỗ có thể phá hỏng đồ nội thất và kết cấu gỗ. Một số loài ăn rễ hoặc cắn lá làm cây yếu đi. Các loài chuyên hại nông nghiệp đôi khi bùng phát mạnh theo mùa và thành dịch hại cục bộ. Nếu bạn đang thắc mắc bọ cánh cứng có hại không hay muốn nhận diện nhóm bọ cánh cứng ăn lá, hãy xét từng loài cụ thể chứ đừng đánh giá chung cho cả bộ Coleoptera.
Bảng dưới đây tóm tắt vai trò của vài nhóm bọ cánh cứng quen thuộc.
| Nhóm | Vai trò chính | Tác động |
| Bọ rùa | Ăn rệp và côn trùng mềm thân | Có lợi cho cây trồng |
| Bọ hung | Phân giải phân và mùn hữu cơ | Cải tạo đất, làm sạch môi trường |
| Mọt gỗ | Đục và tiêu thụ mô gỗ | Gây hại vật liệu, công trình |
| Bọ ăn lá | Gặm phiến lá, chồi non | Giảm sinh trưởng cây trồng |
Những câu hỏi thường gặp về bọ cánh cứng
Bọ cánh cứng sống được bao lâu?
Tuổi thọ khác nhau nhiều giữa các loài. Nhiều loài chỉ sống vài tháng ở dạng trưởng thành, nhưng nếu tính cả giai đoạn ấu trùng thì cả vòng đời có thể kéo dài 1 đến 3 năm. Loài lớn thường mất nhiều thời gian hơn để phát triển tới lúc trưởng thành.
Bọ cánh cứng ăn gì để sống?
Tùy loài. Chúng có thể ăn trái cây chín, nhựa cây, lá non, gỗ mục, nấm, xác hữu cơ hoặc côn trùng nhỏ. Thức ăn của từng nhóm được nói kỹ hơn trong bài thức ăn cho bọ cánh cứng.
Bọ cánh cứng có cắn người không?
Phần lớn bọ cánh cứng không chủ động cắn người và khá vô hại. Một số loài có thể kẹp nhẹ khi bị cầm lên tay, hoặc tiết ra dịch gây kích ứng da. Thường thì chỉ bị nhẹ, nhưng với loài chưa biết rõ thì vẫn nên tránh chạm tay trực tiếp.
Bọ cánh cứng có biết bay không?
Có. Nhiều loài bay được nhờ đôi cánh màng xếp gọn dưới lớp cánh cứng elytra. Khi cất cánh, chúng mở cánh cứng sang hai bên rồi xòe cánh màng ra để bay. Có điều không phải loài nào cũng bay khỏe như nhau.

