Bọ cánh cứng tê giác có đặc điểm gì? Cách nuôi đúng kỹ thuật

Bọ cánh cứng tê giác

Bọ cánh cứng tê giác là một trong những loài côn trùng cảnh được chú ý nhiều nhất nhờ bộ sừng lớn, lớp giáp cứng dày và những màn đấu sức giữa các con đực. Nếu bạn đang tìm hiểu để sưu tầm, quan sát hoặc nuôi loài này, có thể bắt đầu từ danh mục côn trùng cảnh, sau đó đọc thêm về thế giới bọ cánh cứng để hiểu rõ đặc điểm sinh học của chúng.

Bọ cánh cứng tê giác là gì? Nguồn gốc phân họ Dynastinae

Bọ cánh cứng tê giác là gì_ Nguồn gốc phân họ Dynastinae
Bọ cánh cứng tê giác là gì_ Nguồn gốc phân họ Dynastinae

Bọ cánh cứng tê giác thuộc phân họ Dynastinae trong họ bọ hung Scarabaeidae. Nhóm này nổi tiếng khắp thế giới vì thân hình to khỏe, vỏ dày như áo giáp và chiếc sừng phát triển mạnh ở con đực. Ở Việt Nam, tùy loài và tùy vùng, người ta gọi chúng là bọ tê giác, bọ hung tê giác hoặc kiến vương.

Dễ nhận ra nhất là thân chắc nịch, phần ngực lớn, chân khỏe với móc bám tốt và đôi cánh cứng màu nâu hạt dẻ, nâu đỏ sẫm hoặc đen bóng. Nhìn qua, nhiều người liên tưởng đến một cỗ máy bọc thép thu nhỏ. Vì cơ thể rắn chắc và có thể nâng, đẩy, hất những vật nặng hơn rất nhiều so với trọng lượng của mình, bọ cánh cứng tê giác thường được gọi là lực sĩ của thế giới côn trùng.

Về tiến hóa, Dynastinae là nhánh bọ hung có cấu trúc đầu và ngực chuyên hóa cao, nhất là ở con đực. Sừng của chúng chủ yếu dùng để cạnh tranh sinh sản; chúng không dùng sừng để săn mồi, và sừng cũng không có tác dụng tự vệ như nọc độc. Mỗi loài có hình dáng sừng riêng, từ một sừng đơn giản đến ba sừng, nên nhóm này rất được người chơi côn trùng cảnh yêu thích.

Ấu trùng thường sống trong đất mùn, gỗ mục hoặc lớp chất hữu cơ đang phân hủy. Con trưởng thành thì hoạt động nhiều trên cây, nhất là nơi có nhựa cây, quả chín hoặc chỗ ẩm mát. Vì vậy người chơi hay bắt gặp chúng ở vườn dừa, vườn cây ăn trái, cây phượng hoặc những khu có cây lâu năm.

Vũ khí sừng tê giác và những trận giác đấu nảy lửa

Vũ khí sừng tê giác và những trận giác đấu nảy lửa
Vũ khí sừng tê giác và những trận giác đấu nảy lửa

Điểm hấp dẫn nhất của bọ hung tê giác là bộ sừng của con đực. Ở nhiều loài, sừng đầu cong lên trên, còn sừng ngực chĩa ra phía trước, hai sừng kết hợp thành một kiểu gọng kìm hoạt động như đòn bẩy. Nhìn ngang, thân và sừng khá cân đối, trông rất khỏe.

Con cái thì khác hẳn: không có sừng hoặc chỉ có một gờ rất nhỏ, thân bầu dục hơn và nhỏ gọn hơn. Nhờ vậy, người mới chơi có thể phân biệt đực cái khá nhanh mà không cần nhiều kinh nghiệm.

Sừng của bọ cánh cứng tê giác là vũ khí thật sự trong mùa sinh sản. Khi hai con đực gặp nhau trên thân cây hoặc ở chỗ tranh giành thức ăn và lãnh thổ, chúng sẽ đấu với nhau. Chúng không cắn xé mà dùng sừng như một cái nĩa để nâng đối phương lên.

Một trận đấu thường diễn ra theo trình tự khá rõ. Hai con áp sát, ghì chân và dò vị trí. Sau đó, mỗi con tìm cách luồn sừng xuống dưới bụng hoặc ngực dưới của đối thủ. Khi đã có điểm tựa, nó dồn lực từ cơ ngực và chân trước, nhấc đối thủ lên rồi hất khỏi cành hoặc thân cây. Con nào trụ lại được sẽ giành quyền tiếp cận con cái.

Các trận đấu trông dữ dội nhưng thực chất là cạnh tranh trong chọn lọc tự nhiên: con đực có sừng lớn, thân khỏe và giữ thăng bằng tốt sẽ có nhiều cơ hội sinh sản hơn. Cũng vì thế, khi nuôi nhốt, để nhiều con đực sống chung thường dẫn đến đánh nhau kéo dài, gãy sừng hoặc suy kiệt rất nhanh.

Các loài bọ hung tê giác phổ biến nhất tại Việt Nam

Các loài bọ hung tê giác phổ biến nhất tại Việt Nam
Các loài bọ hung tê giác phổ biến nhất tại Việt Nam

Việt Nam có khí hậu nhiệt đới ẩm, phù hợp cho nhiều loài bọ tê giác. Khi quan sát và nuôi cảnh, có hai nhóm được nhắc đến nhiều nhất vì vừa dễ gặp vừa có ngoại hình dễ nhận ra.

Kiến vương một sừng (Xylotrupes gideon)

Đây là loài bọ tê giác bản địa quen thuộc nhất, gắn với tuổi thơ của nhiều người Việt. Ở nhiều nơi, trẻ em từng bắt chúng ở gốc cây, cây phượng, vườn dừa hoặc trong vườn có đèn sáng ban đêm. Xylotrupes gideon có thân màu nâu hạt dẻ đến nâu đen, bóng, vỏ cứng và trơn.

Sừng đầu của con đực kéo dài và chẻ đôi ở chóp, trông như hai ngạnh nhỏ. Sừng ngực bên dưới ngắn hơn nhưng rất quan trọng khi khóa đối thủ lúc giao đấu. Loài này không to bằng một số loài nhập ngoại, nhưng dáng cân đối và đẹp theo kiểu cổ điển.

Kiến vương một sừng thích nghi tốt, khá dễ nuôi và thường hiền hơn các loài cỡ lớn, hung hãn. Với người mới bắt đầu chơi bọ cánh cứng tê giác, đây thường là lựa chọn an toàn và dễ chăm nhất.

Bọ hung tê giác ba sừng (Chalcosoma)

Xylotrupes gideon có vẻ đẹp quen thuộc, còn nhóm Chalcosoma thì trông dữ dằn hơn hẳn. Chúng có 3 chiếc sừng rõ rệt: 1 sừng đầu và 2 sừng ngực vươn dài ra phía trước. Nhìn chính diện, bộ sừng này khiến chúng trông như một cỗ máy chiến đấu thu nhỏ.

Giáp của Chalcosoma thường đen ánh kim hoặc đen bóng, thân to, chân khỏe và bám rất chắc. Nhóm này khá hiếu chiến, nhất là con đực trưởng thành: gặp con đực khác là phản ứng gần như ngay lập tức và hiếm khi chịu lùi.

Người chơi lâu năm thích Chalcosoma vì dáng vóc lớn và giá trị sưu tầm cao. Tuy vậy, người chưa có kinh nghiệm không nên chọn nhóm này, vì việc nuôi, tách chuồng và kiểm soát stress đòi hỏi cẩn thận hơn nhiều so với kiến vương một sừng.

Hướng dẫn kỹ thuật nuôi bọ cánh cứng tê giác cho người mới bắt đầu

Kỹ thuật nuôi bọ cánh cứng tê giác cho người mới bắt đầu
Kỹ thuật nuôi bọ cánh cứng tê giác cho người mới bắt đầu

Nuôi bọ cánh cứng tê giác không quá khó, nhưng muốn bọ khỏe, sống lâu và ít stress thì cần làm đúng ngay từ đầu, từ chuồng, nền lót đến thức ăn và vệ sinh. Người mới nên chọn cá thể trưởng thành khỏe mạnh, nhanh nhẹn, chân bám chắc và vỏ bóng đều.

Bọ tê giác cần môi trường ổn định, sạch, ẩm vừa phải và ít bị va chạm. Chuồng không cần đẹp; điều quan trọng là tái tạo đúng những điều kiện sống cơ bản của chúng.

  • Chuẩn bị chuồng nuôi phù hợp: Dùng hộp nhựa có lỗ thông khí, kích thước khoảng 20x15x15cm cho một con trưởng thành. Lót đáy bằng mùn cưa sạch hoặc xơ dừa, vỏ dừa ẩm, dày khoảng 5cm để giữ ẩm và giúp bọ thấy yên ổn. Đặt thêm một khúc gỗ khô hoặc mảnh vỏ cây để bọ leo, bám chân và tự lật lại khi bị ngửa.
  • Duy trì độ ẩm nền vừa phải: Nền quá khô thì bọ dễ mất nước, còn ướt sũng thì sinh nấm mốc và vi khuẩn. Tốt nhất là nền hơi ẩm, bóp không chảy nước. Khi trời nóng, mỗi ngày xịt ẩm nhẹ một lần là đủ.
  • Cho ăn đúng loại thức ăn: Có thể cho ăn chuối chín, táo, một số loại quả ngọt mềm hoặc thạch chuyên dụng Beetle Jelly. Để chọn thức ăn đủ chất và sạch hơn cho từng con, nhất là con đực đang sung sức hoặc con trưng bày lâu dài, bạn có thể xem thêm nhóm thức ăn cho bọ cánh cứng.
  • Kiểm soát thức ăn thừa và vệ sinh chuồng: Quả tươi để lâu sẽ lên men, thu hút kiến và ruồi nhỏ, nên cần bỏ thức ăn thừa sau 2 ngày, hoặc sớm hơn nếu trời nóng ẩm. Đồng thời kiểm tra phân, mẩu thức ăn dập nát và những chỗ nền bị bết để thay riêng phần đó.
  • Nuôi riêng từng con đực: Đây là nguyên tắc quan trọng nhất. Hai con đực ở chung rất dễ đánh nhau. Con cái ít xung đột hơn, nhưng người mới vẫn nên nuôi riêng để dễ theo dõi sức khỏe và lượng ăn.
  • Đặt chuồng ở nơi yên tĩnh: Tránh nắng trực tiếp, gió nóng, rung lắc và tiếng ồn lớn. Ở chỗ mát, ánh sáng dịu và ít bị làm phiền, bọ sẽ hoạt động tự nhiên hơn, ít stress hơn và giữ màu giáp lâu hơn.

Bọ cánh cứng tê giác có cắn người không và tuổi thọ bao lâu?

Bọ cánh cứng tê giác có cắn người không và tuổi thọ bao lâu
Bọ cánh cứng tê giác có cắn người không và tuổi thọ bao lâu

Bọ cánh cứng tê giác không cắn người theo kiểu nguy hiểm như nhiều người vẫn nghĩ. Chúng không có nọc độc, không chủ động tấn công người và cũng không phải loài săn mồi. Khi cầm lên tay, điều bạn cảm nhận rõ nhất là chân bám rất chắc nhờ các móc vuốt nhỏ.

Nếu giật tay mạnh lúc bọ đang bám, các móc này có thể làm da nhột, rát hoặc xước nhẹ. Cách cầm đúng là để bọ tự bò lên tay, hoặc giữ nhẹ hai bên thân, tránh kéo mạnh từ phía trước. Trẻ nhỏ chơi với bọ vẫn nên có người lớn hướng dẫn để không làm rơi bọ hay làm bọ bị thương ở chân.

Con trưởng thành thường sống khoảng 4 đến 10 tháng nếu được chăm sóc tốt: chuồng sạch, thức ăn đều đặn và ít stress. Con số này còn tùy loài, nhiệt độ môi trường và cách chăm sóc trong cả vòng đời trước đó. Nhiều người chỉ tính giai đoạn trưởng thành nên cho rằng bọ sống ngắn, nhưng nếu tính cả giai đoạn ấu trùng và nhộng thì tổng vòng đời dài hơn nhiều.

Nếu bạn quan tâm đến các loài bọ tê giác cỡ lớn, nổi tiếng nhất thế giới là bọ cánh cứng hercules, với kích thước lớn và cặp sừng rất dài. So với nhiều loài phổ thông ở Việt Nam, đây là nhóm có giá trị sưu tầm rất cao.

Những câu hỏi thường gặp về bọ cánh cứng tê giác

Dưới đây là những câu hỏi mà người mới nuôi hoặc mới tìm hiểu hay đặt ra, kèm câu trả lời ngắn để tiện tra cứu.

Bọ cánh cứng tê giác có bay được không?

Có, và bay khá khỏe, nhất là vào buổi tối hoặc khi đi tìm thức ăn, tìm bạn tình. Lúc cất cánh, chúng mở cánh cứng sang hai bên rồi vỗ đôi cánh màng bên trong, phát ra tiếng vù vù nghe như một chiếc trực thăng mini.

Bọ hung tê giác phát ra tiếng xì xì là do đâu?

Tiếng này thường xuất hiện khi bọ bị đe dọa, bị cầm nắm hoặc bị kích thích mạnh. Bọ tạo ra nó chủ yếu bằng cách cọ xát một số bộ phận cơ thể, thường là đốt bụng và cánh cứng, để cảnh báo và tự vệ.

Nuôi chung 2 con bọ tê giác đực cùng chuồng được không?

Không nên, và trong đa số trường hợp là tuyệt đối không. Hai con đực sẽ đánh nhau liên tục để giành lãnh thổ, thường dẫn đến gãy sừng, trầy giáp, mất sức, bỏ ăn, rồi chết vì kiệt sức hoặc vết thương bị nhiễm trùng.

Bọ cánh cứng tê giác hoạt động ban ngày hay ban đêm?

Phần lớn hoạt động mạnh vào chiều tối và ban đêm. Ban ngày chúng ít di chuyển, thường bám yên ở chỗ kín hoặc dưới vật có bóng râm.

Vì sao bọ bị lật ngửa dễ yếu?

Khi bị lật ngửa trên mặt phẳng trơn, bọ rất khó tìm điểm tựa để lật lại. Nếu bị ngửa lâu, chúng mất sức nhanh, bị stress và có thể chết. Vì vậy trong chuồng lúc nào cũng nên có gỗ, vỏ cây hoặc nền xốp để bọ bám chân.

Có nên cho bọ ăn mọi loại trái cây ngọt không?

Không. Nên chọn trái cây mềm, sạch và ít chua như chuối chín hoặc táo. Tránh quả đã lên men nhiều, quả quá nhiều nước hoặc dễ thu hút côn trùng khác. Nếu muốn sạch và ổn định hơn, thạch Beetle Jelly vẫn là lựa chọn an toàn.