Bọ cánh cam là tên gọi dân gian rất quen thuộc dành cho một số loài bọ rùa có màu đỏ cam, vàng cam hoặc cam pha nâu. Nếu bạn đang tra cứu trong danh mục nhận diện côn trùng, việc phân biệt đúng con bọ cánh cam, bọ rùa cánh cam và các loài tương tự sẽ giúp tránh nhầm giữa côn trùng có lợi với loài ăn hại cây trồng.
Bọ cánh cam là con gì? Phân biệt bọ cánh cam và bọ rùa
Trong cách gọi thông thường, bọ cánh cam không phải là một nhóm phân loại khoa học riêng biệt. Đây chủ yếu là tên dân gian dùng cho các loài bọ rùa thuộc họ Coccinellidae, nằm trong bộ bọ cánh cứng. Chúng có thân hình nhỏ, tròn lưng, dạng bán cầu, bề mặt cánh cứng bóng và màu sắc nổi bật nên rất dễ được chú ý trong vườn, ngoài ruộng hoặc trên cây cảnh.
Nhiều người nghĩ bọ cánh cam là một loài khác với bọ rùa, nhưng thực tế phần lớn trường hợp chỉ là khác tên gọi. Khi ai đó nói thấy con bọ cánh cam trong vườn, rất có thể đó chính là một loài bọ rùa có màu cam, vàng cam hoặc đỏ cam. Tên bọ rùa cánh cam vì thế cũng xuất hiện khá phổ biến trong giao tiếp hàng ngày.
Về hình thái, bọ rùa nói chung có vài đặc điểm nhận diện điển hình. Phần ngực trước ngắn, đầu nhỏ, râu ngắn, chân mảnh, cánh trước biến đổi thành lớp cánh cứng bảo vệ cánh bay bên dưới. Khi đậu nghỉ, hai cánh cứng khép lại tạo thành hình bầu dục hoặc gần tròn rất đặc trưng.
Để tránh nhầm lẫn với những loài bọ cánh cứng khác, bạn có thể dựa vào các dấu hiệu sau.
Đặc điểm | Bọ cánh cam, bọ rùa | Một số bọ cánh cứng khác |
Hình dáng cơ thể | Tròn, lưng gù, dạng bán cầu | Dài, dẹt hoặc thuôn hơn |
Màu sắc | Sáng, nổi bật, thường đỏ cam, vàng, đen, xanh ánh kim | Thường nâu, đen, xám hoặc ít tương phản hơn |
Hoa văn | Có thể có đốm hoặc không đốm | Ít khi có kiểu đốm tròn rõ như bọ rùa |
Tập tính | Nhiều loài săn rệp và côn trùng mềm thân | Có thể ăn lá, ăn gỗ, ăn xác hữu cơ hoặc phá hại nông sản |
Điểm quan trọng nhất là không phải mọi con bọ tròn màu cam đều có cùng vai trò sinh thái. Có loài là thiên địch cực kỳ hữu ích cho nông nghiệp, nhưng cũng có loài chuyên gặm lá gây thiệt hại đáng kể.
Thế giới sắc màu độc đáo của loài bọ cánh cam
Màu sắc của bọ rùa không chỉ để đẹp mắt. Trong sinh học tiến hóa, đây là một dạng tín hiệu cảnh báo gọi là aposematism, tức màu sắc nổi bật dùng để báo cho động vật ăn thịt biết rằng chúng có vị đắng, khó ăn hoặc gây khó chịu khi nuốt phải. Chính vì thế, những gam đỏ, cam, vàng, đen tương phản mạnh xuất hiện rất phổ biến ở họ Coccinellidae.
Cơ chế tự vệ này hoạt động khá hiệu quả. Khi bị chim, thằn lằn hoặc côn trùng săn mồi tấn công, bọ rùa thường co chân giả chết, đồng thời tiết ra một ít dịch vàng cam có mùi hắc và vị khó chịu từ các khớp chân. Kẻ săn mồi sau một vài lần trải nghiệm sẽ có xu hướng tránh những cá thể mang màu sắc cảnh báo tương tự.
Không chỉ khác nhau về màu nền, nhiều loài còn biến thiên về số lượng, kích thước và vị trí đốm trên cánh. Cùng một họ nhưng có thể gặp cá thể đỏ với bảy đốm, cam với hai đốm, vàng có viền đen, hoặc đen với chấm đỏ. Đây là lý do khiến việc nhận diện bọ rùa trở nên thú vị nhưng cũng dễ gây nhầm lẫn nếu chỉ dựa vào màu sắc đơn thuần.
Bọ cánh cam màu vàng và bọ cánh cam màu xanh quý hiếm
Trong tự nhiên, bọ cánh cam màu vàng không hề hiếm như nhiều người nghĩ. Một số loài có màu vàng chanh sáng bóng, vàng kem hoặc vàng cam khá rõ, đôi khi gần như không có đốm. Những gam màu này vẫn phát huy vai trò cảnh báo và giúp côn trùng dễ được nhận ra giữa tán lá.
Ngược lại, bọ cánh cam màu xanh là kiểu hình khiến nhiều người ngạc nhiên hơn. Một đại diện nổi bật là Steelblue Ladybird, tên khoa học Halmus chalybeus. Loài này có bề mặt cánh ánh xanh thép hoặc xanh ánh kim, ngoại hình rất khác hình dung phổ biến về bọ rùa đỏ đốm đen. Chúng nổi tiếng là loài săn bọ phấn trắng, rệp mềm và nhiều côn trùng nhỏ gây hại trên cây trồng.
Một số sắc màu phổ biến của bọ rùa có thể tóm tắt như sau.
- Đỏ cam hoặc cam tươi là màu dễ gặp nhất ở các loài dân gian gọi là bọ cánh cam.
- Vàng chanh đến vàng cam thường gặp ở các loài ít đốm hoặc đốm mờ.
- Đen với chấm đỏ hoặc đỏ với chấm đen tạo độ tương phản cao để cảnh báo kẻ thù.
- Xanh ánh kim hiếm hơn, thường thu hút người quan sát vì vẻ ngoài rất lạ mắt.
Màu sắc của bọ rùa còn có thể thay đổi nhẹ theo tuổi trưởng thành, nhiệt độ môi trường và biến dị giữa các quần thể. Vì vậy, muốn định danh chính xác cần kết hợp thêm hình dáng, số đốm, kiểu ngực trước và thức ăn của loài đó.
Bọ cánh cam không đốm và các loài bọ rùa có đốm
Nhiều người mặc định bọ rùa phải có chấm đen trên cánh, nhưng điều đó không đúng với tất cả các loài. Bọ cánh cam không đốm là dạng hoàn toàn có thật. Chúng có thể sở hữu đôi cánh cứng nhẵn, màu đỏ cam hoặc vàng cam thuần, không xuất hiện chấm tròn rõ rệt như hình minh họa quen thuộc trong sách thiếu nhi.
Ở chiều ngược lại, rất nhiều loài bọ rùa lại mang đốm đặc trưng để nhận biết loài. Tùy từng loài, số đốm có thể là 2, 7, 10, 14, 22 hay thậm chí 28 đốm. Những đốm này không dùng để đếm tuổi mà là đặc điểm phân loại quan trọng.
Để hình dung rõ hơn, bạn có thể xem so sánh sau.
Kiểu hình | Mô tả | Ý nghĩa nhận diện |
Không đốm | Cánh trơn màu đỏ cam hoặc vàng cam | Dễ bị nhầm với loài khác nếu chỉ nhìn nhanh |
Ít đốm | 2 đến 7 đốm lớn, rõ | Thường gặp ở nhiều loài săn rệp có lợi |
Nhiều đốm | 14 đến 28 đốm nhỏ hơn, phân bố dày | Một số loài thuộc nhóm ăn lá gây hại cây trồng |
Bọ cánh cam ăn gì? Nhận biết bọ cánh cam ăn lá và bọ rùa ăn rệp
Đây là nội dung quan trọng nhất nếu bạn bắt gặp bọ cánh cam trong vườn rau, cây ăn quả hoặc chậu cảnh. Phần lớn bọ rùa là thiên địch có lợi, nhưng không phải loài nào cũng vậy. Việc nhận biết đúng giúp bạn tránh tiêu diệt nhầm côn trùng có ích.
Khoảng 80% các loài bọ rùa thường gặp có xu hướng ăn côn trùng thân mềm như rệp vừng, rệp sáp, rệp muội, bọ phấn và trứng côn trùng nhỏ. Chúng hoạt động như những thợ săn vi mô, giúp giảm mật độ sâu hại tự nhiên mà không cần lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật.
Tuy nhiên, có một nhóm ít được biết đến hơn là bọ cánh cam ăn lá. Nhóm này không săn rệp mà trực tiếp gặm mô lá non, để lại các mảng xơ xác hoặc lỗ thủng li ti rồi lan rộng. Đại diện điển hình là bọ rùa 28 chấm, tên khoa học Epilachna vigintioctopunctata, loài thường phá hại cây họ cà như cà chua, khoai tây, cà tím.
Bạn có thể phân biệt nhanh hai nhóm này qua bảng sau.
Nhóm | Thức ăn chính | Tác động | Ví dụ |
Nhóm có lợi | Rệp sáp, rệp vừng, rệp mềm, bọ phấn | Giảm sâu hại tự nhiên, bảo vệ cây | Bọ rùa 7 đốm |
Nhóm gây hại | Lá non, biểu bì lá, mô lá mềm | Làm lá thủng, vàng, xơ xác | Bọ rùa 28 chấm |
Nếu quan sát ngoài thực địa, hãy để ý thêm dấu hiệu trên cây trước khi kết luận.
- Nếu cây có nhiều rệp bám dày trên đọt non và bạn thấy bọ rùa đi săn quanh đó, khả năng cao đây là loài có ích.
- Nếu lá bị cạo biểu bì, xuất hiện nhiều vết ăn loang lổ và cả ấu trùng lẫn trưởng thành đều bám trực tiếp trên lá, cần nghĩ đến nhóm ăn lá.
- Trên cây họ cà, nhóm bọ rùa nhiều chấm nhỏ thường cần được theo dõi kỹ hơn.
Trong hệ sinh thái vườn nhà, bọ rùa săn rệp là đồng minh đáng giá. Chỉ khi xác định đúng là loài bọ cánh cứng ăn lá gây hại, bạn mới nên can thiệp bằng biện pháp cơ học như bắt thủ công, tỉa bỏ lá bị hại nặng hoặc quản lý tổng hợp sinh học.
Bọ cánh cam trong nhà có điềm báo gì và xử lý ra sao?
Bọ cánh cam trong nhà là hiện tượng khá thường gặp, nhất là khi thời tiết chuyển lạnh, trời mưa hoặc vào buổi tối có ánh đèn sáng. Chúng không chủ động tìm người mà chủ yếu tìm nơi trú ẩn khô ráo, ấm áp để nghỉ qua đêm hoặc qua mùa bất lợi.
Có ba lý do phổ biến khiến bọ cánh cam xuất hiện trong nhà.
- Chúng tìm nơi kín gió, ấm hơn để trú đông hoặc tránh thời tiết xấu.
- Chúng bay lạc theo nguồn sáng từ đèn trong nhà vào buổi tối.
- Chúng bám vào quần áo, rèm cửa, chậu cây hoặc đồ phơi ngoài trời rồi theo vào nhà.
Trong quan niệm dân gian và góc nhìn phong thủy, bọ cánh cam thường gắn với may mắn, mùa màng tốt tươi và tín hiệu thuận lợi. Hình ảnh loài bọ nhỏ có màu tươi sáng, ít gây hại cho con người khiến chúng được xem là biểu tượng tích cực trong nhiều nền văn hóa nông nghiệp.
Dù vậy, cách ứng xử hợp lý nhất vẫn là dựa trên sinh học của loài, không phải mê tín. Nếu chỉ có một vài con bay vào nhà, bạn nên đưa chúng ra ngoài nhẹ nhàng thay vì đập chết.
Khi cần xử lý, hãy làm theo các bước sau.
- Dùng khăn giấy khô, tờ giấy cứng hoặc một chiếc cốc nhỏ úp nhẹ lên con bọ.
- Luồn tấm bìa mỏng bên dưới để giữ bọ bên trong mà không làm dập cánh.
- Mang ra khu vực có cây xanh, bụi cỏ hoặc bồn hoa ngoài vườn rồi thả ra.
- Kiểm tra khe cửa, lưới chắn côn trùng và giảm bớt ánh sáng thu hút ở cửa sổ nếu bọ xuất hiện nhiều.
Không nên bóp, đập hoặc xịt hóa chất bừa bãi trong nhà chỉ vì một vài con bọ rùa. Khi bị đe dọa, chúng có thể tiết dịch vàng có mùi khó chịu, gây bẩn bề mặt nhưng không phải tình huống nghiêm trọng.
Con bọ cánh cam có độc không và có cắn người không?
Câu hỏi bọ cánh cam có độc không là thắc mắc rất phổ biến. Câu trả lời ngắn gọn là không. Bọ cánh cam không có nọc độc nguy hiểm đối với con người, không tiết độc tố theo kiểu ong, kiến lửa hay một số loài sâu bướm gây bỏng rát.
Khi bị chạm mạnh hoặc đe dọa, bọ rùa thường dùng hai cơ chế phòng vệ. Thứ nhất là co chân nằm im như đã chết để kẻ thù mất hứng tấn công. Thứ hai là tiết ra một giọt dịch màu vàng cam ở khớp chân. Chất dịch này có vị đắng và mùi hắc, chủ yếu nhằm xua đuổi chim hoặc động vật săn mồi nhỏ.
Đối với da người, dịch này chỉ có thể để lại vệt vàng nhẹ hoặc mùi hơi khó chịu trên tay. Bạn chỉ cần rửa bằng nước và xà phòng là sạch. Trong đa số trường hợp, nó không gây độc toàn thân hay tổn thương da nghiêm trọng.
Nhiều người cũng lo rằng bọ cánh cam sẽ cắn. Thực tế, chúng có thể cắn thử nếu bị kẹp chặt trong tay hoặc mắc trong quần áo. Cảm giác thường chỉ là nhói nhẹ như kim châm, không để lại vết thương đáng kể và không nguy hiểm với người khỏe mạnh.
Để xử lý an toàn khi bắt gặp bọ cánh cam trên người hoặc trong nhà, bạn nên lưu ý.
- Không bóp mạnh bằng đầu ngón tay để tránh chúng tiết dịch phòng vệ.
- Nhẹ nhàng lùa lên giấy hoặc lên tay rồi đưa ra ngoài.
- Rửa tay sau khi tiếp xúc nếu thấy có dịch vàng bám trên da.
- Nếu có cơ địa dị ứng rất nhạy cảm, hãy tránh chà tay lên mắt hoặc vùng da mỏng sau khi cầm bọ.
Chủ đề liên quan nên xem:
Những câu hỏi thường gặp về bọ rùa cánh cam
Đốm trên cánh bọ cánh cam có biểu thị số tuổi không?
Không. Số đốm trên cánh không phản ánh số tuổi của bọ cánh cam. Đây là đặc điểm nhận diện loài hoặc biến thể trong cùng loài. Một con bọ rùa 7 đốm không phải vì nó sống 7 năm, mà vì loài đó có kiểu hoa văn như vậy.
Vòng đời của bọ cánh cam kéo dài bao lâu?
Thông thường, vòng đời của bọ rùa kéo dài khoảng 1 đến 2 năm tùy loài và điều kiện môi trường. Chúng trải qua biến thái hoàn toàn gồm bốn giai đoạn: trứng, ấu trùng, nhộng và trưởng thành. Giai đoạn ấu trùng của loài săn rệp rất háu ăn và cũng có giá trị kiểm soát sâu hại cao.
Bọ cánh cam có biết bơi không?
Không. Bọ cánh cam không phải côn trùng biết bơi đúng nghĩa. Tuy vậy, cơ thể nhỏ và nhẹ giúp chúng có thể nổi trên mặt nước trong thời gian ngắn. Nếu rơi xuống nước, chúng thường cố vùng vẫy để bám vào vật nổi hoặc mép lá gần đó.
Có nên giữ bọ cánh cam trong vườn không?
Nếu đó là loài săn rệp, câu trả lời là nên. Chúng giúp cân bằng sinh học và giảm nhu cầu dùng thuốc hóa học. Chỉ khi xác định rõ là nhóm ăn lá như bọ rùa 28 chấm gây hại trên cây họ cà thì mới cần quản lý.
Làm sao nhận biết nhanh bọ cánh cam có lợi hay có hại?
Hãy nhìn cả côn trùng lẫn dấu vết trên cây. Loài có lợi thường xuất hiện ở nơi có nhiều rệp mềm. Loài có hại thường để lại lá bị cạo mô hoặc thủng loang lổ, nhất là trên cà chua, cà tím và khoai tây. Khi chưa chắc chắn, đừng vội tiêu diệt hàng loạt.